Gebarentaal

Dove mensen horen geen geluid. Daarom gebruiken ze een taal met gebaren als eerste taal. Daarom zegt men: 'gebarentaal is de natuurlijke taal van doofgeboren mensen'. Deze taal is visueel en ontstaat vanzelf.

Volwaardige taal

De gebarentaal heeft een eigen gebarenschat, eigen grammatica en eigen uitdrukkingen. De gebarentaal is een echte taal. Je kan er alles mee uitdrukken. Ze is niet afgeleid van de gesproken taal. Daarom is ze ook zo verschillend van structuur.

Niet internationaal

Mensen hebben altijd willen communiceren met elkaar. Dus ook de dove mensen wilden communicatie en gebruikten daarvoor gebaren. Waar een groepje doven samen kwamen, ontstond een eigen gebarentaal.

Daarom zijn gebarentalen niet internationaal. In Vlaanderen ontstond de gebarentaal in de dovenscholen in het begin van de 19de eeuw.

Een Vlaamse Gebarentaal

In Vlaanderen wordt de Vlaamse Gebarentaal (VGT) gebruikt. Mensen denken dikwijls dat er in Vlaanderen verschillende gebarentalen zijn, maar dat is niet waar. De grammatica van de VGT en veel uitdrukkingen zijn overal in Vlaanderen hetzelfde. Maar er bestaan in Vlaanderen wel vijf varianten, die ontstaan zijn in de Doveninstituten. Daardoor zijn sommige gebaren van streek tot streek verschillend. Dit is ook zo in andere landen. Maar als men veel vormnabootsende gebaren gebruikt, kan men gemakkelijk alle landgenoten verstaan en zelfs een gesprek voeren met buitenlanders.

Erkenning

In 1988 heeft het Europees Parlement gebarentalen officieel erkend als de taal van Doven. Ook in Vlaanderen en Wallonië is dit gebeurd. In Vlaanderen werd de Vlaamse Gebarentaal officieel erkend op 26 april 2006.

Er bestaat reeds een aantal jaren een tolkenopleiding in Destelbergen en in Mechelen. Deze tolken Vlaamse Gebarentaal worden voor hun prestaties betaald door het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap. Dit Agentschap subsidieert ook het Vlaams Communicatie-Assistentie-Bureau voor Doven (CAB), dat tussenpersoon is voor het toekennen en betalen van de tolkuren.

Handalfabet

Het Vlaams handalfabet is een (klein) onderdeel van de Vlaamse Gebarentaal. De VGT heeft voor alle begrippen een gebaar; het handalfabet voor elke letter van het Nederlandse alfabet een aparte handvorm. Het handalfabet wordt vooral gebruikt als hulpmiddel voor het uitspellen van namen. Vooral horende mensen gebruiken het ook voor het spellen van woorden waarvoor ze het gebaar (nog) niet weten.

Doof-blinden

Een aparte groep Doven is de groep doof-blinden. Ondanks het woord 'doof-blind' zijn de meeste doof-blinden niet zowel volledig doof als volledig blind. Het is een verzamelnaam voor alle varianten in de combinatie slechtziendheid/blindheid en slechthorendheid/doofheid. Doof-blinden die doofgeboren zijn en later slechtziend/blind zijn geworden, hebben een dove achtergrond. Zij beheersen over het algemeen de Vlaamse Gebarentaal en het handalfabet. Maar het is voor hen niet meer mogelijk om zonder aanpassingen op deze manier te communiceren. Ze zien immers nog maar weinig of zijn volledig blind en moeten dus voelen om te kunnen communiceren. Daarom bestaan er voor deze groep doof-blinden de vierhanden-gebarentaal en het vingerspellen-in-de-hand.

• Vierhanden-gebarentaal
  Bij de vierhanden-gebarentaal wordt gebruik gemaakt van dezelfde gebaren als bij de Vlaamse Gebarentaal. Het verschil is dat de doof-blinde tijdens het gebaren losjes de handen van de gesprekpartner vasthoudt. Zo kan hij voelen wat de ander gebaart. De meeste gebaren zijn op deze manier nogal duidelijk te voelen. Alleen voor gebaren waarbij het mondbeeld erg belangrijk is, moet een aangepast gebaar worden gebruikt.
• Vingerspellen-in-de-hand
  Het vingerspellen-in-de-hand is direct afgeleid van het gewone handalfabet. Iemand die het Nederlands handalfabet kent, kan dus ook vingerspellen-in-de-hand. Men drukt de letter in de handpalm van de doof-blinde. De regel is dat men met rechts spelt in de rechterhand van de doof-blinde. Een ervaren persoon kan de letters sneller voelen dan het oog kan volgen. Toch duurt deze manier van communiceren tamelijk lang.
• Lorm-schrift
  Het Lorm-schrift bestaat uit het vormen van strepen en punten in de linker handpalm van de doofblinde. Beide sprekers moeten een goede taalbezit hebben. Het aflezen is erg lastig voor de doofblinde, maar je kan een hoog gesprekstempo mee hebben.



• Nederlands ondersteund met gebaren
  Niet iedereen kan goed communiceren in VGT. Veel (ernstig) slechthorenden en plots- en laatDoven kunnen niet (meer) goed communiceren, maar ze kennen ook (nog) niet de Vlaamse Gebarentaal. En ook in de communicatie tussen Doven en horenden is VGT voor de horende persoon dikwijls niet gemakkelijk. Daarom wordt er ook wel een tussenvorm gebruikt: het Nederlands ondersteund met gebaren (NmG). Bij NmG wordt Nederlands gesproken, waarbij dit ondersteund wordt met gebaren uit de VGT, als een soort ondertiteling. Het volgt dus gewoon de grammatica van het Nederlands. NmG is dan ook geen echte taal, maar het is een kunstmatige tussenvorm van het Nederlands en de VGT.

Niet alleen voor Doven

Gebaren is trouwens niet alleen voorbehouden aan Doven en slechthorenden. Het wordt ook veel gebruikt bij mensen voor wie spreken op de een of andere manier niet logisch of mogelijk is. Bijv. door mensen die autistisch zijn of een verstandelijke handicap hebben. Soms kun je die mensen beter op een visuele manier bereiken. NmG of een afgeleide daarvan blijkt in deze situaties dikwijls een oplossing.

Verder worden gebaren ook gebruikt door mensen die niet of (zeer) moeilijk kunnen spreken, omdat ze om een of andere reden niet verstaanbaar kunnen spreken of bijv. ernstig stotteren. En als laatste wordt er door horenden ook gebruik gemaakt van gebaren op plaatsen waar praten of verstaan niet mogelijk is. Bijv. door grondpersoneel op vliegvelden en DJ's vanwege het lawaai, op de beursvloer of door duikers onder water.